ВСТУП. СТРУКТУРА и ГРАНИЦІ
Из того, як ся кличе наша орґанізація, доста ясно выплыват наша ціль — розвуй а еволуція карпаторусинського народа. Основов нашого розвоя є утвирджіня націоналных рис, самостуйности а їх усокочіня. И хоть поєдны з тых речий жадавут смілых а револуційных дій, другі – тото поступовоє а реґуларноє набытя знань тай компетинцій.
Пудкарпатська Русь (адм. Закарпатська область України) — утцюзнина діля читавого числа пораз доста розманитых діалекту, што мавут повно унікалных и цінных рис. Шак сесе не усе є вто што придават народови характеристику сформованого тай зрілого. У типирішньый момент передача знань помочов карпаторусинської бисіды (того, што в Україні ся кличе «закарпатський діалект») тай її хоснованя цалком стават кам май рідков практиков — сесе доста видна тендинція, и вина за йсе, у дуже великуй мірі, лежит на нас самых гикой на народови, а ийпен на діях и рішіньох активішту днишньої епохы удроджіня, што ся зачала онь 36 году типирь. Нынішні реалії діля зміны ситуації жадавут готовность пуйти на даякі жертвы, айбо у тот час и нового, май творчого приступа — ото крок, на котрый валовшен каждый. Наш навырг —
Універзалный Пудкарпатськый Русинськый Стандарт.
Єденов из особливостий сього стандарта є убєднаня читавого числа норм и персоналных систем у дакулько удреґулованых форм. Рішіня хосновати авадь єдну из можностий, авадь ушиткы нараз паралелно, цілком паде на пишучого, и йся слобода є єдным из принципу нашого проєкта. Области языка, не пописані у сьому стандартови и не удреґуловані ним, лишавут ся сугубо на розсуд, звычкы и языковый опыт пишучого, давучи му максималну слободу и можность авадь діля реалізації свого назора на літературну форму русинського языка, авадь діля векшого удображіня особливостий говора його рудного відийка, што удповідат єднуй из головных рис Стандарта — універзалности.
Ищи єден принцип: «не кывайме тото, што и так фунґує». Подакотрі языкові моменты, котрі з назора векшины русинськых ґраматішту сут у даякуй мірі консенсусні, наприклад:
– етимолоґічноє писаня и < е ги у словах день, теперь, челядь, бесіда, кедь, огень;
– писаня заперечної формы 3. особы єднины типирішнього часа дієслова быти окреме ги «не є»;
– писаня куртых форм єм taj ись окреме авадь из помужным символом (обычно – авадь ‘): робила м, красна сь, спалам-м, добра-сь;
– писаня –ув у ґенетивови множины гикой хлопув, столув, вызорув;
– а подакотрі щи…
…идут гет у розпур з тым, як ся такі моменты рішавут народом у біжному писаньови по-нашому. Четыри пописаных выше приміра подля сього стандарта радно писати сяк: динь, типирь, чилядь, бисіда, кідь, огинь; ниє; робилам, краснась, спалам, добрась; хлопу, столу, вызору.
Айбо не вшиткі елементы живого писаня, обєктивно, мож встройити у нормативноє письмо: приміром, писаня займенника *т місто ты не выдержує жадної критикы а не має ани єдного арґумента на екзистованя.
Айно, пораз діля сякых моменту мусай придумати даякый новый принцип, обы вто даяк фунґовало у границьох цілої системы, и ясно, же не вшитко буде фунґовати нараз а без проблем. Айбо мы сьме орґанізація про розвуй, про еволуцію; а держати ся за непопуларні практикы лем позад того, бо так навык узкый круг активішту – не наш метод. Хыбы ся не ставут лем у того, ко нич не чинит, а главнов хыбов абсолутно ушиткых русинськых ґраматик нам ся видит тото, ож ани єден из тых проєкту за уже 36 року русинського удроджіня ани не попробовав холем на крехту зайти у народ тай учинити писаня по-нашому массовым.
Діля сих цілий, нашоє рішіня лишити стандарт нароком ограниченым, наблизити нормативноє письмо д тому, як уно ся ціле хоснує у народови, и доволити варіативность діля ліпшого діалектного богатства бисіды – ото не лем принциповоє, айбо щи й стратеґічноє рішіня. Сесе усьо має помочи широкуй авдиторійи освоїти навырговану норму у доста куртый час, не мінявучи при тум булшость свойих звычок. Без того много людий бы ся напросто удказали писати по пропонованым правилам: уни тай діалект їм (=рудна діля них бисіда) бы были «вывержены» из стандарта.
Окрем ширіня даякого уніфікованого письма у біжнуй письмовуй бисіді мы міриме ай на вто, жебы навырговані принципы, штоправда из подаякыма змінами й уточнінями, были прияті гикой норма и в офіційных орґанізаційох діля репрезентації нас як народа. Мы кличеме сись стандарт Універзалным Пудкарпатськым, айбо и у сьому имньови ся убстават даякоє удчутя незавершености. У нас є розуміня и того, же у будочности буде мусай выкрішталізовати універзалну систему письма такой діля ушиткої карпаторусинської нації, и мы хочеме быти частьов сього процесса.
Примітка:
Сеся робота ся уд зачатка не задумововала ги даякый учебный матеріал. Уна ся задумововала ги предназначена діля тых, ко знає по-русинськы, ко хоснує сись язык, знає ся з фонетиков му, морфолоґійов, ко ся холем даяк знає з його ортоґрафійов а ко глядат май оптималный спосуб дасти ушитко перечисленоє на письмо. Айбо пуд час роботы над нив исьме порозуміли, же и діля ціли научити ся даякым основам русинського языка уна тыж годна паровати, так што бізувні сьме, же доста вильо чиляди буде годно туй найти діля себе дашто хосенноє.
Прошу ми перебачити за друкові хыбы сиї книгы, бо дуже ня боліли очи, и так не годен єм быв ушитко досмотріти.
У Львові, 2025. года, місяця юлія.
Составитиль.
Пудкарпатська Русь а її діалекты мавут читаву вагу не лем позад кулькости говорячого туй по-русинськы насиліня, ай и позад унікалности тутишньых говору. У тот час сьому реґіонови дотипирь мáй хыбит и мáй треба політична думка, активізм тай репрезентація, а завто сеся робота бере до увагы головно говоры на території Пудкарпатської Руси (Закарпатської области Україны), а ийпен ужанськый, бережанськый, вирьховинськый тай мараморошськый говоры; и у меншуй мірі дават можность на опціоналноє хоснованя даякых елементу русинськых говору Пряшівської Руси (сіверо-выход Словацької Республикы).
Мапа діалекту карпаторусинського языка вызерать сяк:
ФОНЕТИКА и ОРТОҐРАФІЯ
АЛФАВІТ
У основі своюй Стандарт сись хоснує повный набор буквів українського алфавіта из додаваньом мусайної буквы ‹Ы› тай опціоналної буквы ‹Ӱ›. Цілый хоснованый алфавіт вызерат сяк (нараз дана и латинська вирзія того ци другого символа):
КОМЕНТАРІ д ОРТОҐРАФІЙИ
Рефлексація *о тай *е у новозакрытых складых
Русинськый язык має шор слув из дуже реґуларным перезвуком у/і/ӱ (у май западных говорах ищи й ы). Ид такым словам ся, наприклад, удносят вун/вӱн/він, кунь/кӱнь/кінь, нус/нӱс/ніс, мнюд/мӱд/мід, стул/стӱл/стіл а т.д. Колись давно на містови сих звуку май часто быв звук /о/, пораз звук /е/. Мапа сиї рефлексації вызерат сяк:
Позад скоро руної популарности усьых трьох рефлексу, сись стандарт довалят хоснованя ушиткых трьох варіанту, обы не вышмарьовати з нього дуже читаву вирсть русинського насиліня. Про звук [ӱ] ся хоснує буква ‹Ӱ›, правила її написаня сут пописаны у розділови «Буква ‹Ӱ›» тай у прилогах. Айбо візія ОРР є така, ож письмова форма русинського языка ся мусит базовати ийпен на діалектіх из рефлексом [у], ци то на тых, де кажут кунь, хвуст, стул, муй, олуй, ун а т.д. Завто пак у прикладах будеме хосновати головно формы написані через ‹У›, лем спорадично вказувучи ай формы з ‹Ӱ› авадь ‹І› ги опціоналні.
Буква ‹А›
У поєдных говорах фонема /а/ сперед звуком [ў] (алофон фонемы /в/ сперед приголосныма) годна свойим звучаньом нагадовати звук [о] (запис [å]): правда, дав, гавкати [прåўда, дåў, гåўкати, зåўтра]. На письмови сеся риса ся не удбиват.
Буква ‹В›
Буква ‹В› ся читат двояко: сперед голосныма уна позначат обычный звук [в] (лат. [v]): выйти, кавіль, знаву. У позиції сперед приголосныма зачинат звучати ги куртоє [у] (лат. [w]). У транскрипції сись звук ся позначат ги [ў], айбо на письмови ся убстават ‹В›: повный, зеленов, бовт, ровта [поўный, зеленоў, боўт, роўта].
По буквах ‹У›, ‹Ю› а сперед ‹У› знає докус пропасти й ся не выговорьовати, особено кідь по ‹В› слідує приголосный авадь кониць слова. При тум зміна /ув/>/у/ на письмо ся не дає! Писати и у сякых тарфунках радно ‹УВ› (выйимка: флексія родового выдмінка множины -у < *-ув (ґрафічно -у taj -ю), котра ся пише без кунцьового –в. Сись момент буде видко у розділови МОРФОЛОҐІЯ > Именник, продиктованый ун є писаньом в узусови):
нанкувськый, жидувськый, бізувно, реселюв, тиметув, вупити, вутця, вусям, вурвати, вувертка, знаву, дякуву, розумівут, янувар, фебрувар, Сервус! [нанкус’кый; жидус’кый; рисил’у, рисил’уў; тимету, тиметуў; бізуно; вупити, упити; вутця, утця; вус’ам, ус’ам; вурвати, урвати; вувертка, увертка; знаву, знау; дякуву, дякуу; розумівут, розуміут; янувар, януар; фебрувар, фебруар; сервус, серус]
Буква ‹Ґ›
Буква ‹Ґ› ся хоснує як у домашньых (и вдомашненых запозыченых) словах: мозґы, брызґати, лиґінь, біціґлі, віґан, аґац, анцуґ; так и у інтернаціоналных словах и власных назывках: мітинґ, інтеґрація, іґнор, Гааґа, Копенгаґен, Гамбурґ, ґаз, ґазета. Звук [ґ] дуже важно удділяти уд звука [г]! Звук [ґ] у латинці ся записує ги ‹g›, звук [г] ги ‹h›.
Буква ‹Е›
Звук /е/ у ненадголошеных позиціях знає страчовати свої якости й зачинат звучати ближе д /и/1: великый, бережанськый, перезагнати, сесе, знайте, майте, годен [виликый, бирижанськый, пиризагнати, сисе, знайти, майти, годин]. Сякоє послабліня артикулації ся кличе редукція. Редукція ся на письмови не удбиват, у сякых припадах ся хоснує етимолоґічно-морфолоґічный принцип, и пише ся буква ‹Е›.
Айбо у русинському языкови на місті етимолоґічного /е/ часто выступат фонема /и/2, а ийпен:
- прямо сперед мняткыма приголосныма;
- сперед складом з /і/ авадь /ӱ/;
- сперед складом з /и/, котроє ся появило из /е/ позад правил 1) а 2);
а вто и у надголошеных позиціях, ги у словах типирь, бисіда, чилядь (май давно теперь, бесіда, челядь). Сись процес ниє послабліньом артикулації, айбо асимілаційов ид наслідувучым звукам, и його важно удділяти уд редукції. У сякых припадах ся пише буква ‹И›, специфіка сиї ортоґраммы пописана дале у розділови за букву ‹И›.
Буква ‹И›
Буква ‹И› значит руно тот звук, што и в українськуй бисіді, з тым лем розділом, же в нас ун:
- Годен стояти на зачаткови слова3. В українськых школах фурт учат, же на зачаткови слова неслобудно писати ‹И› — сесе правило діля нас нерелевантноє. В українськуй бисіді сам звук [и] ся не годен появляти на зачаткови слова, кой у нас наопак на зачаткови слова стойит головно лем ун: игла, изробити, Иршава, имити, и (сполучник).
- Годен стояти по звукови [й] тай удповіднюй букві, образувучи комбінацію звуку [йи]: стойит, тройити, крайина, стройити.
Буква ‹И› ся усе пише по ‹Ш, Щ, Ж, Ч›. Слова гикой ушитко, шити, жити, рішити, шия мавут двоякый выговор: [ушитко, ушытко; шити, шыти; жити, жыти; рішити, рішыти; шийя, шыйа]. Сись розділ є сугубо територіалный, на письмови ся шак фурт по сих буквах хоснує ‹И›. Мапа выговора сих комбінацій:
Выйимка: прикметникові кунцьовкы, котрі ся ай по ‹Ш, Ж, Ч, Щ› фурт пишут а выговорювут из ‹Ы›: гуршый, горячыма, похожых, слідучый, общый.
Буква ‹И› ся скоро ниґда не пише по ‹К, Ґ, Х, Г› (поз. Буква ‹Ы›). Выимками сут лем слова, де [и] по [к, ґ, х, г] ся появило позад закона реґресивної асимілації [и]<[е]: ги, гикой, огинь, легинькый, мнягкинькый.
Звук [и] ся часто появлят на зачаткови слова ги протеза, наприклад у дієсловах из прифіксом з-: изісти, изробити, изыйти; у слові изась, тай назывках варошу Иршава taj Ильвув (укр. Львів).
Як уже было пописано выше, звук /и/ ся убявлят и на позиціях етимолоґічного /е/2 (поз. Буква ‹Е›). У припадах асимілації е > и буква ‹И› ся пише на місті етимолоґічного /е/ позад сякых принципу:
- зміна е > и ся фурт дає на письмо у силнуй (надголошенуй) позиційи, а то и у чужых словах: бисіда, чилядь, динь, огинь, вирзія, Норвиґія, екзистинція;
- зміна ся сокотить и у слабуй позиційи, кідь у силнуй позиційи ся проявлять лем уна: минí, (пор. на ми́ні) бисідовáти (пор. би́сіда), урядóвиць, службóвиць, хлóпиць (пор. купи́ць);
- зміна е > и ся дає на письмо у позиційи такой сперед надголошеным складом, де пробігла зміна е > и, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиційи ся не проявлят чистый звук /е/: типирь;
- зміна е > и ся не сокотить у слабуй позиційи, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиційи ся проявлят чистый звук /е/, што ся не пуддават сякуй асимілаційи: (зелині, зеленіти (пор. зеленый), сись, сеся, сесі, (пор. сесе), пери́йду, пери́біг, пери́бют, пересели́ниць (бо переселеный, передасти, перебрати)
- зміна е > и ся дає на письмо у сладах по надголошеному сперед мняткым приголосным: зилинь, учитиль, уровинь, тыждинь, пирстинь.
- Выйимков сут власні назвы – имена, фамілії, корпоративні назвы, подакотрі топонімы а т.д. При їх написаньови ся рекомендуєме покладати на традиції вадь своє особистоє языковоє чутя ци звычкы.
Буква ‹И› годна позначати и звук [і] у позиціях сперед мняткым приголосным у складови по надголошеному, при тому спередущый приголосный звук ся убстават твердым (у сякых трафунках у транскрипції го будеме позначати ги [иі], жебы надголосити твердость спередущого звука, айбо сам по собі сись звук ся скоро ничим не рузнит уд [і])4: пирстинь, постиль, дуринь, хлопиць, зилинь [твориін’а, пирстиін’, постиіл’, хлопіц’, дуриін’, зилін’], авадь у складови сперед надголошеным [і]: бисідовати, сидіти [бісідовати, сід’іти]. Слова типа хлопиць шак ся годни выговорьовати ай з простым [и]: [хлопиц’].
Буквы ‹І›, ‹Ї›
Буковов ‹Ї› ся усе записувут два звука [йі]: їх, партії, клиїти [йіх, партиійі, клийіти]. Принцип из «твердым» а «мняткым» ‹І› ся не хоснує, ‹Ї› по приголосных ся пише лем товды, кой ся ним взначавут два звука [йі]: зїзд.
Буква ‹І› годна позначати звук [і] як по мнягкых, так и по твердых приголосных: ліс, тіло, діти, німый [л’іс, т’іло, д’іти, н’імый]; тітулка, ціґарета, выдті, чорні [тиітулка, циіґарета, выт:иі, чорниі].
Буква ‹І› фурт ся пише и ниґда не мнягчит спередущый приголосный у:
- інтеранціоналнум суфіксови -ія: Франція, Малайзія, оказія, сиссія, екскурзія [франциійа, малайзиійа, оказиійа, сисиійа, екскурзиійа]
- інтеранціоналнум суфіксови -іста/-ішта: біціґлішта, артішта, ґітарішта, фашіста [біціґлиішта, артиішта, ґітариішта, фашіста]
- суфіксови -іня: творіня, варіня, кріпліня, зверніня [твориін’а, вариін’а, кріплиін’а, звирниін’а] (айбо при тум сут и выйимкы гикой їдіня, сидіня, відіня, хотіня [їд’ін’а, від’ін’а, хот’ін’а])
- суфіксови -ій, што ся стрічат головно у именах (айбо не лем у них): Лоцій, Раковцій, зомбій, таксій, Клементій, да Вінчій [лоциій, раковциій, зомбій, таксиій, климинтиій, давінчій]
- у флективнуй кунцьовці -ів р.в. именнику множины тай м.в. тай д.в. прикметнику єднины: ниє моторів, волів, братів, на зелинів, червинів, краснів, рогатів [моторӱв, волӱв, братӱв, зеленӱв, червенӱв, краснӱв, рогатӱв]
При тому, што доста контрінтуітивно, у суфіксови -ІРЬ, котрый ся стрічат лем у чужых словах, /і/ фурт мнягчит спередущу приголосну: командірь, бріґадірь, інженірь [команд’ір’, бріґад’ір’, інжин’ір’].
Буквы ‹І, Ї› ищи годни позначати звук [ӱ] (‹Ї› два звука [йӱ]) сперед буквов ‹В›: дівка,
цівка, хлів, співати, до столів, на червинів, даву їв [д’ӱўка, ц’ӱўка, хл’ӱў, спӱвати, столӱў, чирвинӱў, йӱў]
Буква ‹І› ся пише на зачаткови слова лем у інтернаціоналных словах: історія, інтернет, інформація, ідея.
Буква ‹Л›
Єднов из фонетичных особливостий русинського языка є фурт твердый звук [л] сперед звуком [н]. Тото ся дават и на письмо: болниця, силный, холодилник, Калник, мелник, повелителный.
У великуй части говору русинського языка сесе актуално и діля позиції сперед звуком [ш]: булше, далше. На письмови радно хосновати ийпен сись варіант.
Русинськый звук [л] свойим акустичным образом є многым май похожый, ги звук [л] в українськуй вадь російськуй бисідах, на [л] другых європийськых языку (так званоє європийськоє Л), слова из котрых часто знавут трафляти у наш язык, завто русины не потребувут додатково позначати мнягкость [л] у словах інтернаціоналных: култура, реґулація, націоналный, асимілація, транслація, плус, резултат, популаризація.
Буквы ‹О›, ‹У›
На зачаткови слова у ненадголошенуй позиції звук [о] знає тяготіти ид [у]. Сесе тяготіня пораз знає быти натулько силным, же в поєдных припадах на зачаткови слова на місті етимолоґічного [о] годен выступати чистый звук [у], котрый ся годен чередовати з [в], што приводит ид паралелным варіантам выговорьованя поєдных слув: обы-убы-вбы, оддати-уддати-вддати, обыйти-убыйти-вбыйти, она-уна-вна, омліти-умліти-вмліти… Ачий не буде хыбов уповісти, же усякоє ‹О› на зачаткови слова сперед твердіма приголосным у ненадголошенуй позиції у годно ся читати ги [у]5. На письмови сяка варіативность поволена лем у слідувучых припадах:
- Указові заименникы уто, ута, уті (при паралелных ото, ота, оті);
- Прифікс о- має паралелну форму у-: омліти/умліти, окремый/укремый, обезцінити/убезцінити;
Зміна о > у на зачаткови слова ся фурт дає на письмо у слідувучых припадах, а то без алтернативы из зачаточным ‹О›:
- Особові заименникы ун, уна, уно, уни;
- Прифікс уд- и прийменник уд: уд мене, удперти, удыйти, удповідь;
- Прифікс уб-: убернути, убыйти, убстати ся.
Буква ‹Ӱ›
Векшина русинськых діалекту має семифонемный вокалізм, ци то має лем сім голосных звукÿв: [і и ы а е о у], и удповідных букву цілком выстават на їх запис. Бережанські говоры котрыма говорят на територійи приблизно межи ріками Ріка тай Латориця, коло варошу Свалява, Сивлюш, Иршава, тай на выход уд Мукачова, ситуація мало иншака. Сись говур має восьму фонему — [ӱ] (лат. [ü]), котру мож учути у такых словах ги кӱнь, бӱлше, кӱлько, вӱл, котрі у булшині говору мавут формы кунь, булше, кулько, вул авадь кінь, білше, кілько, віл. Про запис сього звука, котрый, як тото часто кажут, «напоминат дашто межи [і] тай [у]» буквів зо стандартного кириличного алфавіта не выстават. Завто, кой є потреба дати го на письмо, радно хосновати ийпен букву ‹Ӱ› (из усьых можных варіанту типа ÿ/ӯ/ü/î/ô/ò/…).
Буква ‹Ӱ› ся пише на містови, де ся у бережанськум говорови выговорює фонема /ü/. Тото не случайні міста, їх просто треба знати (чути). Ниє ниякого 100% принципа, за котрым бы мож было дефіновати, де йсю букву писати, кідь вы нисьте носитильом бережанського говора. Кідь ся не вбертати д иншым языкам, та, ачий, єдиный метод — провыдміньовати слово, де ся чує /у~ü/. Наприклад: кунь-коня, муй-моя, вуз-воза. Из сього выплыват: кӱнь, мӱй, вӱз. Кідь є можность ся вбернути д другым языком, та мож поруняти русинськый/українськый язык из другым словянськым языком (наприклад російськым, білоруськым, болгарськым). Кідь ся у єднум слові у русинськум чує /у/, в українськум /і/, а у російськум /о/ — май скорі, же на сьому містови на Бережанщині будут тото слово казати через /ü/ — кунь, кінь, конь — кӱнь. Вуз, віз, воз — вӱз.
Букву ‹Ӱ› не радно писати у поєдных флексіях тай словах сперед ‹В›, котра закрыват собов склад, діля векшої уніфікації з говорами з рефлексом [і] из *о: мів, свів, на нів, зелинів, столів, бівше (айбо при тому бӱлше).
Букву ‹Ӱ› не радно писати у прийменниках тай прифіксох пӱд, вӱд. И на територійи поширіня сиї фонемы сут май популарні варіанты пуд, уд/выд. Прийменникы вуд/від/од на письмови тоже сим стандартом поволині не сут.
Буква ‹Ы›
У своюй основі сись стандарт хоснує український алфавіт. Айбо українська система письма не годна закрыти ушиткі потребы про передачу нашого языка у текстовому форматови просто позад того, же українськый язык не має критично важного про нас звука, тай, як слідство, буквы на його запис — [ы] (у транскрипції МФА тото [ɤ]). Ийпен про запис сього звука cя хоснує (и, направду, ушитку історію до 1945. рока ся хосновала) букву ‹Ы›.
Май ліпше сись звук чути у такых словах як быти, хыжа, пысок, плысти.
- Буква ‹Ы› скоро фурт ся пише місто ‹И› по буквах ‹К, Ґ, Х, Г›: хыжа, гыртака, ногы, мозґы, хытрый. У западных говорах Ужанщины у сих позиціях усе выступат лем звук [и], там сесі слова выговорят ги [хижа, гиртанка, ноги, мозґи, хитрый]:
На письмови шак по ‹К, Ґ, Х, Г› у тых трафунках ся пише ‹Ы› позад булшої популарности сякого выговора а векшої степени удображіня русинськых фонетичных особливостий на письмови. За немногочислині выйимкы, де по ‹К, Ґ, Х, Г› радно писати ‹И›, а не ‹Ы›, позерайте розділ за букву ‹И›.
- Буква ‹Ы› ниґда ся не пише по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›: ушитко, шити, жити, рішити, шия, щи, и вто при возможнум выговорови [ушытко, шыти, жыти, рішыти, шыйа]. Выйимка: прикметникові кунцьовкы, котрі ся ай по ‹Ш, Ж, Ч, Щ› пишут з ‹Ы›: гуршый, горячыма, похожых, слідучый, общый.
- Прикметникові кунцьовкы типа -ЫЙ, -ЫМА, -ЫМ, -ЫХ, -ЫВ фурт ся пишут из ‹Ы›, а то и по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›, а по ‹Ь›6: добрый, красных, червеныма, зеленым, теплыв (и теплов, айбо шуга не *теплив), природньый, синьый, горячый.
- Особові заименникы ты, мы у назывному выдмінкови, на розділ уд заименнику ти, ми у давалному.
- У формах дієслова “быти”: быти, быв, была, было, были, бых, бым, бысь, бысьме, бысьте.
- У прифіксови ВЫ- (при паралелнум ВУ- у дакотрых контекстах): выпити, выйти, выдкы, вырвати, выбілити, выбор, вызур.
Булше приміру тай рекомендацій ид хоснованьови ‹Ы› мож найти у розділови МОРФОЛОҐІЯ а у прилогах.
Йотація
Кой є потреба записати [й]+голосный по приголоснум, та волієме в сякых припадах межи приголосным ай йотованов буквов ‹Я, Ю, Є, Ї› не писати ниякый розділовый знак (гикой, наприклад, апостроф ци ‹Ъ›) – векшина сякых припаду тото спойкы з губныма приголосными ‹Б, П, В, М, Ф›, котрі усе сут тверді: пять, пют, дивять, вєдно [пйат’ пйут дивйат’ вйедно]; авадь просто дуже рідкі трафункы границі прифікса и корня, діля котрых заводити окремый символ бы было збыточно. Шак діля такых припаду лишаєме опціоналну можность схосновати апостроф: зязати, з’язати; зєднати, з’єднати [зйазати зйеднати]
Комбінації ‹ДН›, ‹РЛ›, ‹ДЛ›
Споїня звуку [дн], [рл], [дл] у русинськум языкови мавут тенденцію ид спрощіньови у довгі [н:] а [л:]: єдно [йен:о], пудлый [пул:ый], черленый [чел:еный], умерла [умел:а], днись [н:ис’]. На письмови сеся зміна ся не удбиват.
Комбінації ‹ШТ›, ‹ЖД›
Споїня буквів ‹ШТ› у май восточных говорах ся годно читати ги [шч]7: што, коштовати, крішталь, пошта, каштиль, штація, фрыштик, Штефан [што, шчо; коштовати, кошчовати; кріштал’, крішчал’; пошта, пошча; каштил’, кашчил’; штація, шчаційа; фрыштик. фрышчик; штефан, шчефан]. Скоро тото самоє ся діє и зо споїньом ‹ЖД›, котроє ся годно читати ги [ждж]: каждый, тыждинь, дождь, дождя [каждый, кажджый; тыждиін’, тыжджін’; дошт’, дошч; дожд’а, дожджа]. На письмо сесю рису шак не даєме: йсе буде збыточно, бо переход [шт]>[шч], [жд]>[ждж] у тых говорах є дуже реґуларный, завто на письмови у сякых словах рекомендуєме давати лем ‹ШТ›, ‹ЖД› діля уніфікації з усьыма другыма говорами, айбо при тум радиме тямити, ож сесі комбінації ся годни читати ай як [шч] тай [ждж].
Мапа ґеоґрафії поширіня сього перезвука:
Інтераціоналізмы, иноязычні власні назывкы, иноязычні имена
Писаня інтернаціоналізму лишиме доста варіативным позад неочевидности перевагы єдных варіанту над другыма. Тай, будеме чесні, многі языкы, у тум числі и доста близькі про нас (наприклад чиськый), доныні сокотят даяку варіативность написаня й выговора чужых слов, тай не ож мавут из тым якісь читаві проблемы (наприклад чиськоє filosofie/filozofie, diskurz/diskurs). Поєдны зо слідучых елементу уже сут пописані выше:
- Чужоє європийськоє ‹L› усе твердоє: културный, нормалный, вертикалный, лор, фолклор, валс, Дӱселдорф;
- Чужоє ‹Ü› [ü], наприклад, німицькоє вадь французькоє, передаєме через ‹Ӱ› (опціонално через ‹У›):
- débutфр [debü] = дебÿт;
- Münchenнім = Мÿнхен;
- Bruxellesфр [brüsel] = Брÿсел;
- Jean-Luc Godardфр [… lük …] = Жан-Лÿк Ґодар
- Victor Hugoфр [… ügo] = Віктор Гӱґо.
- ‹H›lat передаєме як ‹Г›, ‹G› передаєме як ‹Ґ›:
– Haagнідерл = Гааґа;
– Hamburgнім = Гамбурґ,
– mega- = меґа-;
– Eganірл = Еґан;
– Hansнім = Ганс;
– ganzнім = ґанц;
– hecticaлат = гертика;
- Чужоє ‹І› ся передават так само ги ‹І›, а вто и на зачаткови слов: імпирія, політіка, інвестіція. По алвеоларных ‹Д, Т, З, С, Ц, Р› слобудно писати ай ‹И›: політика, лінґвістика, при тум выговорьовати сесі слова так само радно из через [і], сокотячи при тум твердость спередущого приголосного: [полиітиіка, лиінґвістиіка]. Обадва варіанта сут руноправны, читавут ся єднако, їх розділ є лиш у тум, же при написаньови ‹І› ся май передават фонетика самого голосного [і], а при написаньови ‹И› ся перевага уддават ийпен твердости голосного.
- Чужоє [e:] (на писмі часто ‹é›lat, ‹eh›lat авадь ‹e›lat в удкрытому складі) передават ся як ‹ИЙ›:
– éppenмад = ийпен;
– ézerмад = ийзирь;
– méterмад = мийтер;
– sparhétмад = шпаргийт;
– Regensburgнім [re:gensburg] = Рийґенсбурґ.
Правда йсе не фунґує в уже вдомашненых словах гикой миреґовати, сеґінь, леґінь, де у ориґіналови хоть и написано ‹é›lat, айбо у нас можности выговора сих слув через /ий/ ниє: сяк просто нико не говорить.
- Чужоє вокалізованоє ‹S› слобудно передавати и через ‹С› и через ‹З›: вирсія/вирзія, філософія/філозофія, університет/універзітет, дискурс/дискурз, дискусія/дискузія.
МОРФОЛОҐІЯ
ПИСАНЯ ПОЄДНЫХ ПРИФІКСУ тай СУФІКСУ
НЕ-: нещастя, неділимый (айбо ниє, ниєм, нисьме);
ПУВ-/ПӰВ-: пувправда/пÿвправда, пувгодины/пÿвгодины;
ПЕРЕ-: перемішаный, переселиниць;
БЕЗ-: безнадія, бездітный;
РОЗ-: розказ, розсудок;
УБ-: убрізати, убновленый, убыйти;
ПУД-: пудданый, пудвести, пудыйти;
УД-/ВЫД-: удданый/выдданый, удмінок/выдмінок.
ВЫ-/ВУ-: выбор, выслідок, выписка, выкрик, выгодный, выкопати/вукопати, выпити/вупити, выділеный/вуділеный, выкрикувучи/вукрикувучи.
-ИЦЬ: яриць, сліпиць, Хустиць;
-ИЛЬ: учитиль, діятиль, держатиль;
-ІНЯ: кріпліня, творіня, рішіня, діліня, поліпшіня, ричіня, вылишіня;
-ОСТЬ: старость, радость, солодкость;
-ИНЬК-: малинькый, легинькый;
-СЬК-: варошськый, битярськый;
-НИК: мелник, розбуйник, мірялник;
-УВ-/-ӰВ-: нанкувськый/нанкÿвськый, жидувськый/жидÿвськый;
-ІШТА/-ІСТА: біціґлішта, активішта, металіста, публицішта;
-ИНҐ/-ІНҐ: мітинґ/мітінґ, картерінґ, шерінґ, буллінґ;
-ІЯ: верзія, колія, єпархія, ґарантія;
-ОВА-: мальовти, дяковати, оціньовати;
-ТИ: робити, знати, ходити, плысти, быти;
-ЧИ: печи, стрычи, лячи, бічи;
-У/Ӱ: дому/домӱ, выдку/выдкӱ, доку/докӱ, досю;
-КЫ/-КА: дниська, типирькы, тамкы, туйка;
-Ы: по-чиськы, по-людськы, докы, выдкы;
-І: удті, выдсі, удкі, доті, закі, досі;
-ТЬ: удкыть, выдсіть, тать, докуть/докӱть, туйкыть, тамкыть, закіть, досіть;
-ІРЬ: командірь, бріґадірь, касірь, кавалірь, інженірь.
Коментарі ид суфіксом тай прифіксом:
Прифікс ВЫ- є головнов формов и хоснує и у дієсловах, так и у именниках, прикметниках а т.д.: выбераня, вызур, выберати, выділити, выйти, вырватый, выдатный, выпившый. Прифікс ВУ- є опціоналный, и годен ся хосновати лем у дієсловах тай дієприкметниках: вубирати, вукопати, вурватый, вуділеный. Прифікс ВУ- годен ся читати и як [ву]: [вукопати], и як [у]: [укопати]. Прифікс *У- на містови ВЫ- радиме не хосновати ийпен на письмови позад читавої баламуты, котру годно спричинити його письмовоє хоснованя: многі слова, котрі и значат иншакі ричі, и звучат неєднако (надголос), а пораз и докус антонімічні, зачинавут вызерати на абсолутно єднако:
- укорінити/выкорінити;
- уключити/выключити;
- убити/выбити;
- удатный/выдатный;
- устати/выстати;
- уберати/выберати;
- увалити/вывалити;
- угадати/выгадати;
При хоснованьови *У- на місті ВЫ-/ВУ- сесі слова бы вызерали єднако: укорінити, уклюити, убити, удатный, устати, уберати, увалити, угадати. Мы пропонуєме рішіня сиї проблемы через хоснованя опціоналного прифікса ВУ-, котрый шак нетяжко прочитати и ги просто [у-]; авадь хоснованя універзалного прифікса ВЫ- у такой усьых припадах. Прифікс ВУ- хоть и мало менше поширеный, ги У-, айбо є леґітимнов частьов русинської бисіды, а етимолоґічно прифікс У- походит прямо уд формы ВУ-. Ґеоґрафічна дистрибуція сих прифіксу по діалектох вызерат сяк:
Прифікс ПЕРЕ- має варіант ПЕРИ-, кой [е] у другому складі пуд надголосом переходит у [и] позад принципа, пописаного у розділох Буква ‹Е› тай Буква ‹И›: перийде, перибю, перибіг (именник, котрый ся выговорює [пери́біг], кой дієслово у формі м.р. минулого часа єднины має форму перебіг [перебíг]).
Суфікс -ОСТЬ ся годен читати ги [ост’, уст’, ӱст’, іст’]. На письмови шак хоснуєме універзалну форму -ОСТЬ.
Суфікс -ІРЬ ся хоснує на передачу чужых суфіксу -ER/-IER/-EUR/… што в українськуй тай російськуй бисідах мавут форму -ЕР, -ИР: бріґадірь, командірь, кавалірь, інженірь, касірь.
ИМЕННИКЫ
Парадиґмы выдміньованя именнику чоловічого рода
| єднина | множина | |
| назывный ко? што? | мотор | моторы |
| родовый діля кого? діля чого? | мотора | мотору, моторів |
| давалный по кому? по чому? | моторови | мотором |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | мотором | моторома, моторами |
| місный на кум? на чум? | моторови, моторі | моторох, моторіх |
| -ь | єднина | множина |
| назывный ко? што? | царь | царі |
| родовый діля кого? діля чого? | царя | царю, царів |
| давалный по кому? по чому? | царьови | царьом |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | царьом | царьома, царями |
| місный на кум? на чум? | царьови, цари | царьох, царіх |
| -ш, -ж, -ч, -щ | єднина | множина |
| назывный ко? што? | варош | вароші |
| родовый діля кого? діля чого? | вароша | варошу, варошів |
| давалный по кому? по чому? | варошови | варошом |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | варошом | варошома, варошами |
| місный на кум? на чум? | варошови, вароши | варошох, варошіх |
| -й | єднина | множина |
| назывный ко? што? | таксій | таксії |
| родовый діля кого? діля чого? | таксія | таксію, таксіїв |
| давалный по кому? по чому? | таксійови | таксійом |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | таксійом | таксійома, таксіями |
| місный на кум? на чум? | таксійови, таксійи | таксійох, таксіїх |
Парадиґмы выдміньованя именнику жунського рода
| -а | єднина | множина |
| назывный ко? што? | вода | воды |
| родовый діля кого? діля чого? | воды | вод |
| давалный по кому? по чому? | воді | водам |
| знахідный за кого? за што? | воду | воды |
| орудный из кым? из чим? | водов | водами |
| місный на кум? на чум? | воді | водах |
| -ь, -ш, -ж, -ч, -щ | єднина | множина |
| назывный ко? што? | тварь | тварі |
| родовый діля кого? діля чого? | твари | тварий |
| давалный по кому? по чому? | твари | тварям |
| знахідный за кого? за што? | тварь | тварі |
| орудный из кым? из чим? | тварьов, тварив | тварями |
| місный на кум? на чум? | твари | тварях |
| -я | єднина | множина |
| назывный ко? што? | доля | долі |
| родовый діля кого? діля чого? | доли | долий |
| давалный по кому? по чому? | доли | долям |
| знахідный за кого? за што? | долю | долі |
| орудный из кым? из чим? | дольов, долив | долями |
| місный на кум? на чум? | доли | долях |
| -ша, -жа, -ча, -ща | єднина | множина |
| назывный ко? што? | хыжа | хыжі |
| родовый діля кого? діля чого? | хыжі | хыж |
| давалный по кому? по чому? | хыжи | хыжам |
| знахідный за кого? за што? | хыжу | хыжі |
| орудный из кым? из чим? | хыжов, хыжив | хыжами |
| місный на кум? на чум? | хыжи | хыжах |
| -я | єднина | множина |
| назывный ко? што? | надія | надії |
| родовый діля кого? діля чого? | надії | надій |
| давалный по кому? по чому? | надійи | надіям |
| знахідный за кого? за што? | надію | надії |
| орудный из кым? из чим? | надійов | надіями |
| місный на кум? на чум? | надійи | надіях |
Парадиґмы выдміньованя именнику сериднього рода
| -о | єднина | множина |
| назывный ко? што? | місто | міста |
| родовый діля кого? діля чого? | міста | міст |
| давалный по кому? по чому? | містови | містом |
| знахідный за кого? за што? | місто | міста |
| орудный из кым? из чим? | містом | містома, містами |
| місный на кум? на чум? | містови, місті | містох, містіх |
| -е | єднина | множина |
| назывный ко? што? | поле | поля |
| родовый діля кого? діля чого? | поля | полий |
| давалный по кому? по чому? | польови | польом |
| знахідный за кого? за што? | поле | поля |
| орудный из кым? из чим? | польом | польома, полями |
| місный на кум? на чум? | польови, поли | польох, поліх |
| -я | єднина | множина |
| назывный ко? што? | рішіня | рішіня |
| родовый діля кого? діля чого? | рішіня | рішінь |
| давалный по кому? по чому? | рішіньови | рішіньом |
| знахідный за кого? за што? | рішіня | рішіня |
| орудный из кым? из чим? | рішіньом | рішіньома, рішінями |
| місный на кум? на чум? | рішіньови | рішіньох, рішініх |
Коментарі д парадиґмам выдміньованя именнику
Поєдны именникы, што мавут кунцьовку -а (-я), сут чоловічого рода, животні, наприклад: староста, судя, популішта а имена з тыв кунцьовков: Юра, Ґийза. Выдмінювут ся сесі слова по парадиґмі жунського рода, з тыв лем розликов, же у формах давалного тай місного выдмінку єднины годни мати кунцьовку -ови: Юрови, судьови, старостови; а у формах орудного выдмінка єднины мавут флексію -ом: из Ґийзом, популіштом, старостом.
Флексії –ах тай –ам у місному тай давалному выдмінкох множины удповідно у живуй бисіді сут поширены не лем у именнику жунського рода. Айбо мы рекомендуєме воліти доста унікалні флексії –ох тай –іх там, де йсе возможно діля сокочіня особливостий и лінґвістичного богатства русинської бисіды.
Именникы з кунцьовков –а з основов на мняткый приголосный (ґрафічно -я) вадь функціонално мняткый приголосный (ш, ж, ч, щ) мавут флексію -і у назывному выдмінкови множины а родовому выдмінкови єднины: великі хыжі, мрії, зимлі; великої хыжі, мрії, зимлі;
а флексію -и у давалному а місному выдмінках єднины: ид хыжи, мрійи, земли; на хыжи, мрійи, земли.
Флексія –ом у давалнум выдмінкови именнику чоловічого рода множины ся годна читати ги [ом, ум, ӱм, ім]: мотор – ид мотором [мотором, моторум, моторӱм, моторім].
У именнику, основа котрых ся кунчат на ‹К, Ґ, Х, Г›, сперед флексійов -і радно міняти послідньый звук основы – к > ц, г > з, х > с: на руці, на нозі, на мусі. Шак сесе ниє мусайным10, формы без сиї алтернації сут хоть и локалнов, айбо леґітимнов частив русинської бисіды: на рукі, на ногі, на мухі.
Именникы чоловічого рода не мавут якыхись особых форм знахідного выдмінка; його форма (як у єднині, так и у множині) спувпадат из формов родового выдмінка у именнику животных: вижу чоловіка, пса, чилядника, мацуру, дохтору; и з формов назывного выдмінка у именниках неживотных: вижу столы, моторы, оболокы…
ПРИКМЕТНИКЫ, ПРИСЛУВНИКЫ
Парадиґмы выдміньованя прикметнику з основов на твердый приголосный
| м.р./с.р. єдн. | ж.р. єдн. | множина | |
| назывный ко? што? | добрый м.р.,доброє с.р. | добра | добрі,добры |
| родовый діля кого? діля чого? | доброго | доброї | добрых |
| давалный по кому? по чому? | доброму | добруй,добрів | добрым |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | добру | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | добрым | добров,добрыв | добрыма |
| місный на кум? на чум? | доброму,добрум | добруй | добрых |
Парадиґмы выдміньованя прикметнику з основов на мнягкый приголосный
| м.р./с.р. єдн. | ж.р. єдн. | множина | |
| назывный ко? што? | давньый м.р.,давньоє с.р. | давня | давні |
| родовый діля кого? діля чого? | давнього | давньої | давньых |
| давалный по кому? по чому? | давньому | давнюй,давнів | давньым |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | давню | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | давньым | давньов,давньыв | давньыма |
| місный на кум? на чум? | давнюм,давньому | давнюй,давнів | давньых |
Коментарі д парадиґмам выдміньованя прикметнику
У присвуйных прикметниках у множині н.в. радно хосновати лем кунцьовку -ы: сыновы, цильовы, мамины.
Флексія –ум у міснум выдмінкови прикметнику чоловічого рода єднины має щи діалектні варінты –ӱм, -ім.
Прикметникы чоловічого рода не мавут якыхись особых форм знахудного выдмінка; його форма (як у єднині, так и у множині) ся злагожує з формов именника, як тото было пописано выше: вижу зеленый мотор, доброго чоловіка, файного дохтора, чисті оболокы, гамішных лиґіню.
Ступіньованя прикметнику тай прислувнику
Ступіньованя прикметнику и прислувнику у русинськум языкови у векшині говору и векшині припаду ся удбыват помочов часткы “май”. Сесе платит як про ступінь высшый, так и мáй высшый, котрі ся рузнят сугубо надголошеностьов часткы – при творіньови ступня высшого уна є ненадголошена, при творіньови ступня мáй высшого – надголошена. Айбо сама по собі уна ся убстават окремым словом, котроє годно стояти не лем сперед ступньованым прикметником/прислувником, ай и за ним, и даже годно быти удорвано уд нього другым словом авадь ґрупов слув12. Завто йсю частку радно в обох трафунках писати окреме, што у векшнині контексту не мішат розуміньови, же де яка форма – высша ци мáй высша. Шак у трафунках, кой мусай сись розділ дати на письмо май ясно и читко, допущат ся у ступня мáй высшого над частков “май” дати знак надголоса13.
ЗАИМЕННИКЫ
Парадиґмы выдміньованя поєдных займеннику
| назывный ко? што? | я | ты | ун,овун (овÿн) м.р.,уно с.р. | уна |
| родовый діля кого? діля чого? | мене, ня | тебе, тя | його, нього, него, го | ниї, її, ї |
| давалный по кому? по чому? | мині*, ми | тобі, ти, ті | йому, ньому, нему, му | нюй, юй, нів, їв |
| знахідный за кого? за што? | мене, ня | тебе, тя | його, нього, него, го | ниї, її, ї, ню, ю |
| орудный из кым? из чим? | мнов | тобов | ним | ньов, нив |
| місный на кум? на чум? | мині | тобі | нюм | нюй, нів |
*у давалному выдмінкови особового займенника 1. особы (я) є форма “мні”, котра ся шак стрічат лем у фразі “идо мні” (=ид мині).
| назывный ко? што? | мы | вы | уни |
| родовый діля кого? діля чого? | нас | вас | їх, них |
| давалный по кому? по чому? | нам | вам | їм, ним |
| знахідный за кого? за што? | нас | вас | їх, них |
| орудный из кым? из чим? | нами | вами | нима |
| місный на кум? на чум? | нас | вас | них, ні |
| назывный ко? што? | муй, мів м.р.моє с.р. | моя | мої |
| родовый діля кого? діля чого? | мого | мої | мойих |
| давалный по кому? по чому? | мому | моюй, моїв | мойим |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | мою | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | мойим | мойов | мойима |
| місный на кум? на чум? | моюм, мому | моюй, моїв | мойих |
| назывный ко? што? | твуй, твів м.р.твоє с.р. | твоя | твої |
| родовый діля кого? діля чого? | твого | твої | твойих |
| давалный по кому? по чому? | твому | твоюй, твоїв | твойим |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | твою | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | твойим | твойов | твойима |
| місный на кум? на чум? | твоюм, твому | твоюй, твоїв | твойих |
| назывный ко? што? | свуй, свів м.р.своє с.р. | своя | свої |
| родовый діля кого? діля чого? | свого | свої | свойих |
| давалный по кому? по чому? | свому | своюй, своїв | свойим |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | свою | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | свойим | свойов | свойима |
| місный на кум? на чум? | своюм, свому | своюй, своїв | свойих |
| назывный ко? што? | * |
| родовый діля кого? діля чого? | себе, ся |
| давалный по кому? по чому? | собі, си |
| знахідный за кого? за што? | себе, ся |
| орудный из кым? из чим? | собов |
| місный на кум? на чум? | собі |
| назывный ко? што? | ко, хко | што |
| родовый діля кого? діля чого? | кого | чого |
| давалный по кому? по чому? | кому | чому |
| знахідный за кого? за што? | кого | што |
| орудный из кым? из чим? | кым | чим |
| місный на кум? на чум? | кум, кому | чум, чому |
| назывный ко? што? | сись м.р.,сесе, йсе с.р. | сеся, йся | сесі, йсі |
| родовый діля кого? діля чого? | сього, сего | сиї | сих |
| давалный по кому? по чому? | сьому, сему | сюй, сів | сим |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | сю, йсю | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | сим | сьов, сив | сима |
| місный на кум? на чум? | сюм, сьому | сюй, сів | сих |
| назывный ко? што? | тот м.р.,тото с.р. | тота | тоті, тоты |
| родовый ниє кого? ниє чого? | того | тої | тых |
| давалный по кому? по чому? | тому | туй, тів | тым |
| знахідный за кого? за што? | н.в. ци р.в. | тоту | н.в. ци р.в. |
| орудный из кым? из чим? | тым | тов, тыв | тыма |
| місный на кум? на чум? | тум, тому | туй, тів | тых |
Коментарі д парадиґмам выдміньованя займеннику
Кунцьовка –ум у міснум выдмінкови займеннику чоловічого рода єднины має ищи діалектні варінты –ӱм, -ім.
Сись Стандарт довалят хоснованя особных займеннику назывного выдмінка лем из зачаточным у-: ун, уна, уно, уни. Сесе рішіня продиктовано головно естетичностьов системы написаня сих слув. Хоть сесі вшиткі формы ся й не стрічавут такой нараз у єдному говорови уєдно, уни, так ци инак, сут леґітимнов частьов русинської бисіды15, и на письмо радно давати ийпен їх, даже кідь пишучый выговорює їх инак.
Форма м.р. ун є щи й при тому май універзалнов, її дистрибуція не залежит на рефлексацію о > у/ӱ/і на удміну уд форм вун/вӱн/він. Айбо при тум сут поволены и опціоналні формы из зачаточным ов-: овун/овӱн/овін, шак головнов формов ся убстават ун.
Ґеоґрафічна дистрибуція сих форм вызерат приблизно сяк:
На розділ уд другых выходословянськых языку, русинськый язык сокотит давні курті формы особных заименнику ня, тя, го, ї, ю, ми, ти, му, ся, си, котрі ся раз и не пилувут ити гет из живої бисіды. Сесі формы ся называвут “клітикы”, што значит, ож уни не несут на собі фонетичный надголос. Уни так само не годни на собі нести ани надголос смысловый: Сесе ун про ня учинив (ийпен ун, а не кось другый) х Сесе ун учинив про мене (ийпен про мене, а не про когось другого).
Сеся катеґорія слув фурт тяготіє стояти кам май ближе ид зачаткови фразы, айбо ниґда не на самум її зачаткови.16 Правила розміщіня їх у ричіньови май подробно сут пописаны у далшум розділови «СИНТАКСИС».
Курті формы займеннику ниґда не годни выступати ги присвуйні – у сякуй роли слобудно хосновати лем повні формы: його файта, її ташка (формы *ї ташка, *го файта сут хыбны). Так само ги присвуйні ся хоснувут займенникы у формі давалного выдмінка: хыжа ми (моя хыжа), ташка їв (її ташка), книга ти (твоя книга), путь їм (їхньый путь).
Творіня невызначеных займеннику
– Постфікс -сь (-ись по приголосных), пише ся вєдно з основов: кымись, якоєсь, якыйись, яковись, якись (уд як), якісь (уд які);
– Прифікс да-: даякый, дашто, дакому;
– Часткы хоть, будь, варе (пишут ся окреме): хоть котрый, будь чий, варе якого.
ДІЄСЛОВА
Парадиґмы выдміньованя дієслув
Туй сут представлині парадиґмы дієвыдміньованя поєдных типу дієслув (типирішньый час про недоконані дієслова и будучный (синтетичный) про доконані). Уни не выдображавут такой ушиткі типы дієвыдміньованя, служат ид демонтрації май важных принципу дієвыдміньованя у нашум стандартови:
- приятя на письмови зміны -ю- > -ву- у 1. ос. єднины тай 3. особі множины;
- доволіня обох варіанту кунцьовкы 3. особы – мнягкого -ть тай твердого -т;
- доволіня паралелного хоснованя многых форм гикой знаш/знаєш, дає/дават.
| єднина | множина | |||||
| я | ты | ун, уна, уно | мы | вы | уни | |
| знати | знаву, знам | знаєш, знаш | знає | знаєме | знаєте | знавут,знавуть |
| дути | дуву | дуєш | дує | дуєме | дуєте | дувут,дувуть |
| вернути | верну | вернеш | верне | вернеме | вернете | вернут,вернуть |
| чинити | чиню | чиниш | чинит,чинить | чиниме | чините | чинят,чинять |
| розуміти | розуміву | розумієш | розуміє | розумієме | розумієте | розумівут,розумівуть |
| стояти | стову | стойиш | стойит,стойить | стойиме | стойите | стоят,стоять |
| відіти | вижу | видиш | видит,видить | видиме | видите | видят,видять |
| клиїти | клию | клиїш | клиїт,клиїть | клиєме | клиєте | клият,клиять |
| čytaty | читаву, читам | читаш | читат,читать | читаєме | читаєте | читавут,читавуть |
| сіяти | сіву | сієш | сіє | сієме | сієте | сівут,сівуть |
| дяковати | дякуву | дякуєш | дякує | дякуєме | дякуєте | дякувут,дякувуть |
| ставати ся | ставу ся,ставам ся | стаєш ся,ставаш ся | стає ся,стават ся,ставать ся | стаєме ся | стаєте ся | ставут ся,ставуть ся |
| давати | даву,давам | даєш,даваш | дає,дават,давать | даєме | даєме | давут,давуть |
Парадиґмы выдміньованя атематичных дієслув
| єднина | множина | |||||
| я | ты | ун, уна, уно | мы | вы | уни | |
| быти | єм,-м* | ись,-сь* | є | исьме,сьме | исьте,сьте | сут,суть |
| повісти | повім | повіш, повісь18 | повіст,повість | повіме | повісте | повідят,повідять |
| їсти | їм | їш,їсь18 | їст,їсть | їме | їсте | їдят,їдять |
| дасти | дам | даш,дась18 | даст,дасть | даме | дасте | дадут,дадуть |
Коментарі ид написаньови дієслув
Дієслова гикой вижу, сижу, хожу ся выговорювут вареяко, через [ж] тай через [дж]: вижу, хожу, сижу [вижу, видж’у; хожу, ходж’у; сижу, сидж’у]. Формы з [дж] сут повноціннов леґітимнов частьов русинського языка, айбо на письмови радиме давати ийпен формы из -ж- ги май популарні (не територіално, ай по кулькости носитилю), тай ги май прості й лаконічні у написаньови.
Формы дієслув 3. особы множины и єднины часто ся кунчавут на -т авадь -ть: ходит/ходить, чинят/чинять. Сесі формы сут поширині абсолутно у рунуй мірі, завто сись стандарт довалят хосновати як тверду, так и мнятку кунцьовку руноправно. Мапа ґеоґрафічного поширіня твердої тай мняткої кунцьовкы:
Дієслово быти
Примітнов на фоні другых выходословянськых, при тум абсолутно нормалнов діля усьых другых словянськых языку особливостьов русинської бисіды є діслово быти, котроє ся выдмінює по особам, числам, а выспупат ги скапчувучоє діслово у формах минулого часа, и жадат окремого высвітліня. Туй щи раз окреме даме таблицю його выдміньованя:
| я | єм,-м |
| ты | ись,-сь |
| ун, уна, уно | є |
| мы | сьме,исьме |
| вы | сьте,исьте |
| уни | сут,суть |
Повні формы 1. тай 2. ос. єднины сут лем такі: єм, ись. Формы *им, *ім, *ісь, котрі ся пораз трафлявут в узусі, сим стандартом поволены не сут. Сесе ся дотыкує и форм минулого часа: написаня *робивім, *ходивім, *брав им, *чинивим, *спав ім, *прийшовись, *копавісь, *вупивісь сим стандартом ся берут ги недобрі, радно писати лем робив єм, ходив єм, брав єм, чинив єм, спав єм, прийшов ись, копав ись, вупив ись. Так само ушиткі з сих форм сут окремыма словами, котрі (за выйимков куртых –м тай –сь) радно писати окреме.
Выдміньовати діслово быти мусай, формы *я є, *ты є, *уни є тыж ся берут ги несправні (добрі бы было я єм, ты ись, уни сут/суть.) Сесе ся дотыкує ай дуфлованя особовых форм из формов є: *я є им, *уни є сут – туй додатковоє слово є просто збыточноє.
Курті формы про єм, ись, исьме, исьте (-м, -сь, сьме, сьте) годни ся хосновати, кой сепередущоє слово ся кунчат на голосный звук. И повні, и курті формы сут повноцінныма окремыма словами, и пуддавут ся єднакым ситактичным правилам, и пишут уни ся окреме: робив єм, ходили сьме, прийшов ись.
Выйимков сут лем формы 1. а 2. числа множины –м тай –сь, котрі ся пишут уєдно зо спередущым словом (позор: ото не мусит быти ийпен дієслово, д котрому вни ся удносят!): віділась, учорам ходив, товдым писав, штом робив, спалам, йшлась.
Векшины русинськых ґраматик радят написаня сих форм через протинку (*робила-сь, *спала-м), авадь гет окреме (*робила сь, *спала м). В узусови такі ричі ся май часто пишут уєдно зо спередущым словом. Посправді, в узусови а другі клітикы (приміром сьме, го, тя, ня, ся, єм, ись) часто знавут писати уєдно з другыма словами, айбо нам ся видит доста пересвідчиливым арґументом абсолутна нескладовость форм –м taj -сь. До того, руно сякый принцип фунґує у чиськуй бисіді19 (-m тай –s ся пишут уєдно зо спередущым словом: bylas, měls, bral sis, myl ses, cos, кой, приміром, jsi, jsem, jsme, ho. mě ся пишут окреме: byla jsi, měl jsi, co jsi). Сяк писав и Ласлов Чопей. Хоть спорадично у нього й мож стрітити написати –м тай –сь окреме, у ґраматичнуй части свого словника ун подават їх написаныма вєдно при написаньови другых форм окреме.20
Тай, казати правду, окрем того, же сись принцип уже фунґує и у русинськум біжнум письмови, и у другых близкых ид нам бисідах, написаня –м taj -сь уєдно зо спередущым словом нам ся видит просто напросто май естетичным тай простым діля усвоїня способом.
Сесі формы, так само, ги курті формы займеннику, уходят у катеґорію енклітик16, правила їх хоснованя сут пописаны у далшум розділови «СИНТАКСИС».
Наказовый способ
| ты | мы | вы | |
| знати | знай | знайме | знайте |
| дути | дуй | дуйме | дуйте |
| вернути | верни | вернім | верніт,верніть |
| спати | спи | спім | спіт,спіть |
| учинити | учини,учинь | учинім,учиньме | учиніт,учиніть,учиньте |
| брати | бери,бирь | берім,бирьме | беріт,беріть,бирьте |
| розуміти | розумій | розумійме | розумійте |
| стояти | стуй,стӱй,стій | стуйме,стӱйме,стійме | стуйте,стӱйте,стійте |
| їсти | їч | їчме | їчте |
| повісти | повіч | повічме | повічте |
| быти | будь | будьме | будьте |
| вылляти | вылльи | выллім | вылліт,вылліть |
| вулляти | вулльи | вуллім | вулліт,вулліть |
| пуйти | пой,подь | пойме,подьме | пойте,подьте |
Вертална частиця ся
Частиця ся/са (из словами гикой напримір мыти ся, бороти ся, ставати ся, мати ся), на розділ уд другых восточнословянськых языку, у языкови русинськум – окремоє слово, и не прикапчує ся д кунцьови дієслова. Її мусай писати окреме. Часто пуд уплывом російського языка подобні формы в живуй бисіді годни принимати подобу из конечным –сь: *мытись, *боротись, *ставатись.
Дуже радиме сякі формы уникати: –сь на кунцьови дієслова годно значити хыба курту форму діслова быти другої особы єднины (уд –ись): слова гикой мылась, возилась, билась годни значити лем «ты мыла, ты возила, ты била», айбо нияк не «мыла ся, возила ся, била ся».
Форма са є просто територіалным варіантом ся.
Частиця ся є енклітиков16, и правила розміщіня її у речіньови сут пописаны у далшум розділови «СИНТАКСИС».
Заперичіня
Заперичіня у русинськум языкови ся творит помочов часткы не, котру з дієсловами радно писати окреме:
не роблю, не быв, не ходит, не фунґувут, не знала, не віділи.
Выйимков сут формы типирішнього часа дієслова «быти» (окрем формы «сут/суть»), там хоснує ся частка ни-, и радно ю з нима писати вєдно:
| я | ниєм |
| ты | ниєсь |
| ун, уна, уно | ниє |
| мы | нисьме |
| вы | нисьте |
Сякоє написаня заперечных форм арґументуєме хоснованьом в узусови.
Минулый час
Творит ся уд інфінітивної основы міняньом суфікса -ти на -в про чоловічый род єднины, -ла про жунськый род єднины, -ло про серидньый род єднины, -ли про множину (без специфікації рода), ай додаваньом удповідных форм типирішнього часа дієслова быти (айбо лем у 1. и 2. особ):
| робити | дяковати | знати | |
| я | робив єм м.р.,робила єм ж.р.,робилам ж.р. | дяковав єм м.р.,дяковала єм ж.р.,дяковалам ж.р. | знав єм м.р.,знала єм ж.р.,зналам ж.р. |
| ты | робив ись м.р.,робила ись ж.р.,робилась ж.р. | дяковав ись м.р.,дяковала ись ж.р.,дяковалась ж.р. | знав ись м.р.,знала ись ж.р.,зналась ж.р. |
| ун, уна, уно | робив м.р.,робила ж.р.,робило с.р. | дяковав м.р.,дяковала ж.р.,дяковало с.р. | знав м.р.,знала ж.р.,знало с.р. |
| мы | робили сьме | дяковали сьме | знали сьме |
| вы | робили сьте | дяковали сьте | знали сьте |
| уни | робили | дяковали | знали |
Будучный час
Будучный час ся творит авадь флексійно уд дієслув доконаных, авадь аналітично уд діслув недоконаных. Аналітичный будучный час ся творит помочов дієслова быти авадь куртої формы дієслова ймити21 у формі будучного часу +смыслового дієслова у інфінітивови: буду робити, будеш ходити, буде писати, будеме читати, будете стояти, будут ладити, му ити, меш лежати, вести ме, меме їсти, чинити мете, мут уставати.
| быти | ймити | |
| я | буду | му |
| ты | будеш | меш |
| ун, уна, уно | буде | ме |
| мы | будеме | меме |
| вы | будете | мете |
| уни | будут,будуть | мут,муть |
Треба дати позур, же, на розділ уд української бисіды, де курті формы дієслова “ймити”, творячі будучный час, прикапчувут ся ид кунцьови слова: робитиму, варитиме, спатимемо (укр.), у бисіді русинськуй уни ся убставут окремым словом, котроє годно стояти и на даякуй дистанції уд смыслового дієслова21, и писати їх радно окреме: меш завтра читати? му йти у цирьков; копати мут шанц.
Умовный способ
Умовный способ, авадь кондиціонал, творит ся помочов додаваня даколишньої аористової формы дієслова быти д смысловому дієсловови: спав бых, зробив бысь, пушли бысьме.
Выдміньованя даколишньої аористової формы дієслова быти:
| я | бых, бым |
| ты | бысь |
| ун, уна, уно | бы |
| мы | бысьме |
| вы | бысьте |
| уни | бы |
Формы умовного способа дієслова быти у складови спойок жебы, обы, абы пишут ся уєдно: жебысьте, обысьме, абысьте, абысьме,
Формы умовного способа дієслова быти сут енклітиками, што значит, ож не несут на собі надголос. Правила розміщіня їх у речіньови май подробно сут пописаны у далшум розділови «СИНТАКСИС».
ПИСАНЯ ПОЄДНЫХ ПРИЙМЕННИКУ, СПОЙОК тай ЧАСТИЦЬ
Д, ИД, ИДО: д ним, ид тобі, идо мні;
К: к селови, к ньому, к слову;
З, ИЗ, ИЗО: з нима, из тобов, изо мнов;
ПО: по двох годинах місяцях по тому;
УД, ВЫД: уд себе, уд мене, уд тебе, выд себе, выд мене, выд тебе;
ДІЛЯ: діля нього, діля мене;
ПУД: пуд нами, пуд хыжов;
ЧЕРЕЗ: через огинь тай воду;
БЕЗ: без них, без тебе;
МЕЖИ: межи нами, межи нима;
И, Й: ты й ун, сись и тот;
А, АЙ: ты ай ун, сись а тот;
ЦИ, ВАДЬ, АВАДЬ: я ци ты? уна вадь уни? сись авадь тот?;
ЗАВТО: завто, же я так хочу;
КІДЬ: кідь ун прийде…;
КОЙ: кой єм ся щи учив у вошколі;
ГИ, ГИКОЙ: червеный гикой парадичка; май куртый ги я;
ЖЕБЫ, ОБЫ: пю кавіль, обы не спати; не сплю, жебы робити;
ЖЕ, ОЖ: повів, же прийде завтра; знаву, ож нич туй доброго ниє;
ЛЕМ, ЛИШ: лем мы тай нико булше; лиш ун тай уна;
СПЕРЕД, СПЕРЕК: сперед нима, сперек хыжов;
ЗА: за мене, за нього, за йсю хыжу;
О: о нюм, о сюй хыжи, о тых фатьовох.
Не рекомендуєме хосновати прийменник «про» позад його неєднозначної семантикы: фраза «про мене» годна значити як «діля мене», так и «за мене, о мині». Рекомендуєме місто нього хосновати прийменникы «діля, на» тай «за, о» в удповідных контекстох.
СИНТАКСИС
КЛІТИКЫ
Ґраматично самостуйні, айбо фонетично залижні слова (котрі не несут свого надголоса, и гибы ся “прикапчувут” ид другым словам), называвут ся “клітикы”.
Вид клітик, што стоят по словови, уд котрого фонетично залежат, кличут ся “енклітикы”.
У русинському языкови ся д катеґорії клітик удносят:
- Курті формы особных и верталных заименнику: ня, тя, го, ї, ми, ся, си (уд повных мене, тебе, його, її, мині, себе, собі) а т.д, а поєдны єдноскладові заименникы, котрі не мавут куртої формы: нам, вам, їх, нас а т.д;
- Вертална частиця ся у дієсловах типа мыти ся, мати ся, бити ся, бояти ся;
- Аористові формы дієслова быти (в умовнум способі): бых, бым, бысь, бысьме, бысьте, бы;
- Формы 1. и 2. особы дієслова быти у складі минулого часу авадь ги скапчувучоє дієслово: єм, -м, ись, -сь, исьме, сьме, исьте, сьте.
Русинські клітикы указувут доста реґуларну (у подакотрых говорах абсолтуну) енклітичность – другыма словами, перечислині горі слова у пописаных контекстах ниґда не годни стояти на зачаткови речіня вадь фразы: фразы типа: *Ня там не было, *Ми ся йсе любит не сут возможні, годно быти лем: Мене там не было, Мині ся йсе любит, авадь зо зміненым словошором: Не было ня там, Йсе ми ся не любит. Так само у векшині говору уни не годни стояти по спойках а, и, ай, та, тай.
Говоры русинської бисіды належат ид рокашови словянськых языку, діля котрых актуално так званоє “правило Вакернаґела”, сформулованоє швийцарськым лінґвіштом Якубом Вакернаґелом діля стародавньых індоєвропийськых языку.
Сесе правило звучит сяк: енклітикы, належачі д присудкови, снагавут ся заняти другоє місто у фразі, авадь місто на кунци первої тактової ґрупы фразы. Кідь ся у сюй позиції указує дакулько енклітик нараз, та уни творят єдиный блок, и енклітикы у сюм блокови сут читко пошорині по свойим читко становленым ранґум.
У цілому, стандартный шор енклітик є сякый:
- Формы дієслова быти у типирішнюм часови (авадь у складі минулого часу, авадь ги скапчувучоє дієслово) и його аористові формы (дале просто “дієсловні клітикы”);
- Заименникові клітикы;
- Вертална частиця ся.
Сись шор є дуже строгый и парує про векшину русинськых говору на території Пудкарпатської Руси. У май западных говорах, а ийпен ужанськых, тай говорах на території Пряшівської Руси, ун є кус май волный: клітикы годни стояти по спойках а, и, ай, та, тай, а частиця ся пораз годна стояти и сперед заименниковыма клітиками (айбо ниґда сперед дієсловныма). Сись стандарт поволят хосновати обыдві системы.
Приклады (кліикы сут пудкрислині):
- Гет єм ся помастила;
- Такась ныні красна!;
- Така ись ныні красна!;
- Клали бысьте ня сторожити;
- Сесе ми ся не любит;
- Сесе ся ми не любит;
- Тото бы їм ся не дало;
- Тото бы ся їм не дало;
- Першем ся фест наїв;
- Перше єм ся фест наїв;
- Ун бы юй ся полюбив;
- Ун бы ся юй полюбив;
- Тай пушли сьме пак дому;
- Тай сьме пак пушли дому;
- Сиділи сьме, тай читали сьме;
- Сиділи сьме, тай сьме читали;
- Учорам ся на ню фест насердив;
- Учора єм ся на ню фест насердив;
ЖЕРЕЛА
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 90 (І. Д. Пагіря, Система голосних у говірках південно-західної Мукачівщини);
Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 53.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород. 1957, с. 89-90 (І. Д. Пагіря, Система голосних у говірках південно-західної Мукачівщини);
Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XIV. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1955. с. 155-156 (П. П. Чучка: Система голосних у говірці села Баранинці Ужгородського району);
Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 59-60.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 89 (І. Д. Пагіря, Система голосних у говірках південно-західної Мукачівщини);
Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 59;
Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XIV. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1955. с. 154 (П. П. Чучка: Система голосних у говірці села Баранинці Ужгородського району);
В. В. Німчук. Словотвір сполучників у верхньонадборжавських говірках.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 91-92 (І. Д. Пагіря, Система голосних у говірках південно-західної Мукачівщини);
Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XIV. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1955. с. 159 (П. П. Чучка: Система голосних у говірці села Баранинці Ужгородського району).
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 82-83 (І. Д. Пагіря, Система голосних у говірках південно-західної Мукачівщини).
- Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 58-59.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 195 (В. В. Німчук. Словотвір займенників у говірках району верхньої течії річки Боржави).
- Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород. 2008, с. 87-138;
Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XIV. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1955. с. 169-192 (В. В. Німчук. Спостереження над словотвором іменника в говірці села Довге, Іршавського району).
- І. Керча, С. Попович. Писемниця русинського языка. Мукачово. 1999. с. 15-20;
Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 138-156.
- Michal Vašíček. Chrestomatie jihokarpatských nářečí. Praha, 2020. s. 217.
- І. Керча, С. Попович. Писемниця русинського языка. Мукачово, 1999. с. 23-25.
Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород, 2008. с. 157-162;
- В. В. Німчук. Ступенювання в говірках району верхньої течії р. Боржави.
- І. Керча, С. Попович. Писемниця русинського языка. Мукачово, 1999. с. 24.
- Лизанець П. М., українські південнокарпатські говори Затисся Виноградівського району Закарпатської області. Ужгород. 2008, с. 168-175;
Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 193 (І. Д. Пагіря, Особовий і зворотний займенники в говірках північно-західної Мукачівщини);
В. Латта: Атлас українських говорів Східної Словаччини. Словацьке педагогічне видавництво в Братіславі, відділ української літератури в Пряшеві, 1991. Карта №223, №224, №225;
Атлас української мови. Том 2. Волинь, Наддністрянщина, Закарпаття і суміжні землі. Наукова думка. Київ, 1988. Карта 52.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 193 (І. Д. Пагіря, Особовий і зворотний займенники в говірках північно-західної Мукачівщини).
- М.Н.Толстая. К описанию карпатоукраинских систем изменяемых клитик. Москва, 2012.
- Др. Михаил Капраль. Зберька правил русинського писаня и выговорёваня. Будапешт, 2021. с. 145-190.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 144 (В. І. Орос, Із спостережень над говірками Хустського району Закарпатської області).
- Ласловъ Чопей. Руско мадярский словарь. Будапешт, 1883. рòкъ. с. XL-XLIV.
- Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XXVI. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1957. с. 146 (В. І. Орос, Із спостережень над говірками Хустського району Закарпатської області).
- Др. Михаил Капраль. Зберька правил русинського писаня и выговорёваня. Будапешт, 2021. с. 198-201;
В. В. Німчук. Словотвір прийменників у закарпатських говірках.
В. В. Німчук. Словотвір сполучників у верхньонадборжавських говірках.
ПРИЛОГЫ
ДЕТАЙЛНІ РЕКОМЕНДАЦІЇ д НАПИСАНЬОВИ БУКВЫ ‹Ы›
Звук [ы] є прямым продовжіньом прасловянського *y, котроє наш язык усокотив скоро у тому самому виді и на тых самых містах, што ун быв у прасловянському языкови. При тум русинськый язык не єдиный, котрый усокотив сись звук: [ы] мож найти щи у языках польському, російському, білоруському; у языках чиському тай словацькому ся убстав ги ортоґрафічный рудимент у виді буквів ‹Y› тай ‹Ý›. Из сього выплыват, ож при написаньови буквы ‹Ы› у русинському языкови годно помагати знаня єдної из наведеных горі бисід: русинськый [ы] скоро фурт ся находит на тых самых містах у тых самых словах ци морфемах, што й у, наприклад, росийському авадь польському языках (при хоснованьови сього способа ся май ліпше удказовати ийпен на російськый авадь білоруськый языкы позад їх векшої близости д русинському языкови а булшуй кулькости ворошної лексикы у поруняньови з, наприклад, чиськым авадь польськым). В українському, сербському, болгарському а другых языкох давні *i тай *y ся золляли у єден звук, и на письмо ся давут єднов буквов ‹И›. Поруняня из сима языками у сюй ситуаційи не поможе.
| російськый | українськый | польськый | чиськый | |
| мыти | мыть | мити | myć | mýti |
| быти | быть | бути | być | býti |
| лінивый | ленивый | лінивий | leniwy | linný |
| рыба | рыба | риба | ryba | ryba |
| грибы | грибы | гриби | grzyby | hříby |
| ты | ты | ти | ty | ty |
| мы | мы | ми | my | my |
| вы | вы | ви | wy | vy |
| плысти | плыть | плисти | płyć | |
| ныні | ныне | нині | nyní | |
| добрый | добрый | добрий | dobry | dobrý |
| зеленыма | зелёными | зеленими | zielonymi | zelenými |
| высокый | высокий | високий | wysoki | vysoký |
| выпити | выпить | випити | wypić | vypít |
Буква ‹Ы› ся пише:
- Cкоро фурт ся пише місто ‹И› по ‹К, Ґ, Х, Г›: хыжа, ногы, гыртанка, мозґы, кылавый, кывати, кышкы, якый, хытрый, мухы. Сись момент пописаный у розділах “Буква ‹Ы›” тай “Буква ‹И›” части “ФОНЕТИКА и ОРТОҐРАФІЯ”;
- И у такых словах, де другі словянські языкы мавут даякі другі звукы, авадь гет сесі слова їм сут невідомі: яблыко, дрыва, блыха, слыза, лыжка, брытов, стрычи, фрыштик, лыґати, цырмати, пыжма, тогды, туды, сюды, пысок; (арх.) когды, досыть. Сесі слова мож лем запамнятати, туй поруняня з другыма языками не поможе;
- У назывному выдмінкови особовых займеннику ты, мы, вы.
При тум формы давалного выдмінка про я а ты ся пишут через ‹И›: ми, ти.
- У прифіксови ВЫ-: выпити, выйти, вылляти, высыпати, вырвати, выкопати, вынести;
- У прифіксови тай прийменникови ВЫД: выд нас, выдкіть, выдперти, выдділити, выдписати, выдпочити, выдыйти;
- Буква а звук ‹Ы› ся появлят ги вставный голосный межи прифіксом а корньом: убыйти, убыстяти, удыйти.
- У дієслові “быти” а його формах минулого часа: быв, была, было, были. Пише ся щи у формах сього дієслова, котрі ныні служат ид творіньови умовного способа: бым, бых, бы, бысьме, бысьте, а вто и кідь уни сут частьов складоного сполучника из же-, о-: жебы, обы, обысьте, жебысьме;
- У прикметниковых кунцьовках, а вто и по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›, и по даже ‹Ь›:
-ЫЙ: добрый, свіжый, синьый;
-ЫХ: добрых, свіжых, синьых;
-ЫМА: добрыма, свіжыма, синьыма;
-ЫВ: добрыв, свіжыв, синьыв;
-Ы: добры, свіжы;
-ЫМ: добрым, свіжым, синьым;
- У назывному выдмінкови множины именнику ж.р. а ч.р., основа котрых ся кунчат на твердый приголосный: жоны, волы, столы, гріхы, ногы (айбо при тум діти, вароші, ножі, міста: сись момент май детайлно пописаный у розділови “МОРФОЛОҐІЯ”);
- У родовому выдмінкови єднины именнику ж.р., основа котрых ся кунчат на твердый приголосный: (без) жоны, дзвізды, фаны, лопты.
Часто букву ‹Ы› позад гіперкорикції пишут на тых містах, де має быти ‹И›. У цілому, из буквов ‹И› фунґує скоро тот самый принцип поруняня з другыма языками, што и из ‹Ы› – сесе мож відіти и у поєдных наведеных горі прикладах.
Не буде лишньым повісти, ож буква й звук ‹И› ся часто знає алтерновати з другыма голосныма авадь гет пропадати, што за ‹Ы› поівсти не мож. Завто кідь ся якоєсь /и~ы/ алтернує другых словесных формах з другыма звуками – май скорі, же на сюй позиційи буде ийпен ‹И›, а не ‹Ы›. Приміром:
динь – денный (слово *дынь у сьому значіньови не екзистує);
вижу – відіти (слово *выжу у сьому значіньови не екзистує).
Дуже часто недоброє хоснованя ‹Ы› ся стрічат у суфіксах -ТИ тай -ОВИ: *робыты, *быты, *чиниты, *ходиты; даву *учитильовы, *Ивановы; на *столовы, *падиментовы а т.д.
Інфінітивна кунцьовка -ТИ ся фурт пише через ‹И›: робити, быти, чинити, ходити.
Кунцьовка -ОВИ, у свою очеридь, пише ся через ‹И›, кой являт собов кунцьовку місного вадь давалного выдмінка у именнику.
Сеґмент -ОВЫ посправді екзистує, айбо ун ся стрічат лем у присвуйных прикметниках у формі назывного выдмінка множины, и розкладат ся на суфікс -ОВ- а кунцьовку -Ы: братовы цімборы, цімборовы діти, Хотковы Сады.
КУРТЫЙ СЛОВНИК
Туй даєме анґліцько-русинськый словник из май частыма словами. Выбур слув закладеный за исписови Ґабріела Вайнера. Поєдны слова сут крехта поділині по темам, а пак уже йде стандартный словник по алфавітовому шорови.
| yes | айно, но, йо, гей |
| no | нє [н’е, н’и, н’і]ніт [н’ет, н’ит, н’іт] |
| OK, well | добрі [дубрí]; йов |
| sure | аяк; бізувно (бізӱвно) |
| hello! | сервус! [сервус, серус] |
| good morning! | доброє рано! |
| good afternoon! | добрый динь! |
| good evening! | добрый вечур! |
| good night! | добру нуч! |
| bye! | май ся! май ся фест!майте ся! майте ся фест!будьте здорові! ходіть здорові! |
| see you! | увидиме ся! |
Поєдны займенникы, прислувникы
| I | я |
| you | ты |
| he | ун, овун (овӱн) |
| she | уна |
| it | уно |
| we | мы |
| you (plural) | вы |
| they | уни |
| who? | ко? |
| what? | што? [што, шчо] |
| which? | якый? котрый? |
| every | каждый [каждый, кажджый] |
| such (indef) | такый |
| such (def) | сякый |
| whose? | чий? |
| how many? | кулько? (кӱлько) |
| so many (indef) | тулько, туцько (тӱлько, тӱцько) |
| so many (def) | сюлько, сюцько |
| when? | коли? когды? |
| then | товды, тогды |
| now | типирь |
| then | пак; потум (потӱм); тош |
| if | кідь, аж |
| when | кой |
| where? | де? |
| here | туй |
| there | там |
| outside | вон, вонка |
| inside | удну |
| how? | як? |
| so (indef) | так |
| so (def) | сяк |
| also | ищи, щи |
| enough | доста, досыть |
| together | уєдно |
| at all | докус, никус; гет; ґанц |
| exactly | ийпен; акорат |
| some | мало; кус; крехта; піціцько, маціцько |
| very | дуже; фест |
| exactly | ийпен, ипен; акорат |
Час
| year | рук (рӱк) {рока р.в.}; гуд (гӱд) {года р.в.} |
| month | місяць |
| week | тыждинь [тыждиін’] |
| day | динь {дня р.в.} |
| hour | година; час |
| minute | мінута |
| second | секунда |
| morning | рано |
| evening | вечур (вичӱр) [вечур, вич’ур, вич’ӱр, вичӱр] |
| night | нуч (нӱч) {ночи р.в.}; |
| yesterday | учора |
| tomorrow | завтра |
| yesterday evening | сночи |
| after tomorrow | позавтрю |
| winter | зима |
| spring | ярь |
| summer | літо |
| autumn | осінь {осени р.в.} |
Місяці
| January | янувар [йанувар, йануар];*січинь первый |
| February | фебрувар [фербувар, фебруар];*січинь другый |
| March | мариць, марот |
| April | апріль;*биризинь |
| May | май; |
| June | юлій [йулиій];*быдзинь первый |
| July | юлій [йуниій];*быдзинь другый |
| August | авґуст;*ильовиць |
| September | сектембер;*октовбер |
| October | октобер;*падолист |
| November | новембер;*грудинь |
| December | децембер;*мочариць |
*наведині другі варіанты нозывок місяцю – дуже-дуже архаїчні варіанты, котрі уже гет выйшли з живої бисіды. Назывкы биризинь, октовбер, падолист, грудинь на 4, 9, 10. а 11. місяці, а не 3, 10, 11. а 12. удповідно – не хыба. Назывкы 3. а 5. місяцю и у давнину были латинськыма: марот, май.
Сесі старі словянські варіанты подані туй май скорі позад интереса. Мы рекомендуєме їх кідь и хосновати, та дуже-дуже мирькувучи. На розділ уд усьым понятным, тай уже ставшых традиційныма назывок латинськых, сесі словянські сут забыті уже ай старшым поколіньом, и ци варта їх удрожовати – рішати лем пишучому.
Дані за назвы місяцю взяті зо статі Й. О. Дзендзелівського «Спостереження над термінологією народної метрології говірок Закарпатської області» (Ужгородський державний університет. Наукові записки. Том XIV. Діалектологічний збірник. Ужгород, 1955. с. 129)
Дны тыжня
| Monday | понедільок |
| Tuesday | уторок |
| Wensday | середа |
| Thursday | четвирь {четвирьга р.в.} |
| Friday | пятниця |
| Saturday | субота |
| Sunday | неділя |
Стороны світа
| North | сівер |
| South | юг |
| West | запад |
| East | выход |
Единиці выміра
| meter | мийтер |
| centimeter | цент |
| kilometer | кіломийтер |
| gram | ґрам |
| kilogram | кілоґрам |
| liter | літер |
| deciliter | деца |
| degree | ґрадус, ступінь |
Числувникы
| 1 | єден |
| 2 | два |
| 3 | три |
| 4 | четыри, чотыри |
| 5 | пять |
| 6 | шість, шестый |
| 7 | сім, семый |
| 8 | вусям (вӱсям), восьмый |
| 9 | дивять |
| 10 | дисять |
| 40 | сорок |
| 90 | дивяносто, дивядисят |
| 100 | сто |
| 1 000 | ийзирь, тисяч |
| 1 000 000 | міліон |
| 1 000 000 000 | міліард |
Поєдны топонімы
| Ukraine | Україна [укрáйина] |
| Slovakia | Словакы, Словенсько |
| Czechia | Чехы, Чисько |
| Hungary | Мадяры |
| Germany | Німці |
| Italy | Таліянщина |
| Greece | Гриція |
| Russia | Росія [рóсиійа] |
| Мармарощина | Мараморош [марамóрош] |
| Верховина | Вирьховина |
| Zemplin | Земплин |
| Spiš | Спиш |
| Šariš | Шариш |
| Wien, Vienna | Відинь |
| Prešov | Пряшово |
| Львів | Ильвув (Ильвӱв) {Ильвова р.в.} |
| Ужгород | Ужгород, Унґвар |
| Мукачево | Мукачово, Мункач |
| Тячів | Тячово |
| Виноградів | Виноградово, Сивлюш |
| Іршава | Иршава |
| Берегове | Берегово |
| Міжгір’я | Воловоє |
| Щасливе | Серенчово |
| Стеблівка | Салдобош |
| Верхнє Водяне | Вышня Апша |
| Олександрівка | Шандрово |
| Приборжавське | Задньоє |
| Сіль | Суль (Сӱль) |
Другі слова у шорови алфавіта
| actor | актор |
| adult | дорослый |
| air | воздух |
| airport | аеропорт |
| alcohol (chemistry) | шпіртус |
| alive | живый |
| animal | звіря; животина |
| apartment | квартиль [квартіл’] |
| apple | яблыко |
| arm | рука |
| army | армія |
| art | искуство; майстерство; умільство |
| artist | артішта, артіста |
| attack | атака |
| to attack | атаковати |
| author | автор |
| autumn | осінь {осени р.в.} |
| back (body) | пличі |
| back (direction) | назад |
| bad | пудлый (пӱдлый) |
| bag | ташка |
| ball | лопта |
| banana | банан |
| band | рокаш |
| bank | банк |
| bar | бар; корчма |
| bathroom | лазня; купалня |
| beach | плажа |
| beard | борода |
| to beat | бити |
| beautiful | красный |
| bed | постиль [постіл’] {постели р.в.} |
| bedroom | спалня |
| beef | марженина |
| beer | пиво |
| to bend | изгыбати, изогнути |
| beverage | напуй (напӱй) {напоя р.в.} |
| bicykle | біціґлі, біціклі |
| big | великый; читавый |
| bill | рахунок |
| billion | міліард |
| bird | потя; птиця; птах |
| black | чорный |
| blind | сліпый |
| blood | кров |
| blue | синьый |
| boat | лодька |
| body | tilo |
| bone | кустя (кӱстя) |
| book | книжка |
| bottle | фляшка |
| bottom | спуд (спӱд) {спода р.в.}; дул (дӱл) {дола р.в.} |
| box | коробка |
| boy | хлопиць; лиґінь; фатюв {фатьова р.в.} |
| brain | мозґы |
| bread | хліб |
| to break | ломити, уломити/вломити |
| breakfast | фрыштик [фрыштик, фрышчик] |
| bridge | муст (мӱст) {моста р.в.} |
| brother | брат |
| brown | барнастый; кавільовый |
| to build | стройити, постройити; класти, покласти; будовати, избудовати |
| building | будова; ставба |
| to burn | горіти, изгоріти |
| bus | автобус |
| to buy | купити |
| cake | торт |
| call | кликати, покликати |
| camera | камера |
| camp | табор |
| car | мотор [мóтор] |
| card | картя |
| to carry | нести, принести |
| cat | мачка, мацур; коцур; кут (кӱт) {кота р.в.}, кутка (кӱтка) |
| to catch | имати, имити |
| ceiling | плафон; пуд (пӱд) {пода р.в.} |
| cell phone | мобіл, телефон |
| chair | столиць |
| cheap | туньый |
| cheese | сыр |
| chicken | курка, куриця |
| child | дітвак, дітина |
| church | цирьков, цирьква |
| circle | каріка |
| city | варош |
| clay | глина |
| clean | чистый |
| to clean | чистити; харити; порайити |
| clock | годинка |
| to close | закрывати, закрыти; заперати, заперти |
| clothing | убраня/вбраня; шатя; платя |
| club | клуб |
| coat | кабат, кобат |
| coffe | кавіль |
| cold | студеный |
| color | цвіт; фарба; колор |
| computer | компютер |
| contract | контракт; договор |
| to cook | варити, изварити; ладити, приладити; ріхтовати, иріхтовати |
| cool | файный |
| copper | мідь |
| corn | мелай; тенґериця, кендериця |
| corner | кут; руг (рӱг) {рога р.в.} |
| to count | раховати, пораховати; личити, поличити |
| contry | крайина |
| cow | корова |
| crowd | ровта, глота |
| to cry | ревати |
| curved | кривый |
| to cut | різати |
| to dance | играти |
| dark | темный |
| date | дата |
| daughter | дівка |
| day | динь {дня р.в.} |
| dead | мертвый |
| deaf | глухый |
| death | смирть {смерти р.в.} |
| deep | глубокый |
| diamond | діамант |
| to die | умерти, умерати |
| to dig | копати |
| dinner | обід |
| direction | напрям |
| dirty | лепавый |
| disease | хворота |
| doctor | дохтор |
| dog | пес, псиця |
| dollar | долар |
| door | двирі |
| dot | крапка |
| down | долі, долу (долӱ) |
| to draw | мальовати, намальовати |
| dream | мріяти, помріяти |
| dress | віґан |
| to drink | пити, выпити, вупити |
| to drive | водити |
| drug | лікы |
| dry | сухый |
| dust | порох |
| ear | ухо |
| Earth | Зимля {Земли р.в.} |
| to eat | їсти, изїсти |
| edge | край |
| egg | яйце |
| election | выбор |
| electronics | електроніка |
| energy | енерґія |
| engine | мотор |
| evening | вечур (вечӱр) [вечур, вич’ур, вич’ӱр, вичӱр] |
| exercise | вежбаня |
| expensive | дорогый |
| to explode | выбухати/вубухати, выбухнути/вубухнути |
| eye | око |
| face | лице |
| to fall | падати, упасти/впасти |
| family | файта; фамілія |
| famous | знамый |
| fan | вентілатор |
| farm | фарма |
| fast | скорый, быстрый, швыткый |
| father | отиць; няньо, нянько |
| to feed | годовати, нагодовати |
| female | жунськый (жӱнськый) |
| to fight | бороти ся; бойовати |
| to find | найти |
| finger | перст |
| fire | огинь/вгинь {огня/вгня р.в.} |
| fish | рыба |
| flat | плохый |
| floor | шток, емелет |
| flower | косиця, квітя |
| to fly | літати, літіти |
| to follow | слідовати |
| food | їдіня, їджіня |
| foot | стопа |
| forest | ліс, хаща |
| to forget | забыти, забывати |
| fork | вилиця, вилка |
| Friday | пятниця |
| friend | цімбор, цімбора |
| front | перидньый |
| game | бавка |
| garden | сад, керт |
| gasoline | бензин |
| gift | дарунок |
| girl | дівка [д’івка, д’ӱвка] |
| glass | скло |
| to go | ити, пуйти (пӱйти) |
| God | Бог, Буг (Бӱг) {Бога р.в.} |
| gold | золото |
| good | добрый |
| grandfather | дідик |
| grandmother | бабка |
| grass | трава |
| gray | сірый |
| green | зеленый |
| ground | зимля {земли р.в.} |
| to grow | рости, вырости/вурости |
| gun | пушка |
| hair | волося |
| hand | рука |
| to hang | трясти |
| happy | щасливый |
| hard | твердый |
| hat | калап, клебан |
| head | голова |
| healthy | здоровый |
| to hear | чути, учути/вчути |
| heart | серце |
| heat | тепло |
| heaven | рай |
| heavy | тяжкый |
| hell | пекло |
| high | высокый |
| hill | грун |
| hole | діра |
| horse | кунь (кӱнь) {коня р.в.} |
| hospital | болниця |
| hot | горячый |
| hotel | готел |
| hour | година |
| house | хыжа |
| human | чоловік; чилядник |
| husband | муж; чоловік; ґазда |
| ice | лед, люд |
| image | образчик |
| injury | рана |
| inside | удну/вдну; усередині/всередині |
| instrument | інструмент, інштрумент |
| island | острув (острӱв) {острова р.в.} |
| job | робота |
| to jump | скакати, скочити |
| key | ключ |
| to kill | забити, забивати |
| king | король |
| to kiss | цюльовати, поцюльовати |
| kitchen | кухня (кӱхня) |
| knee | коліно |
| lake | озеро |
| lamp | лампа |
| laptop | новтбук, лаптоп |
| to laugh | сміяти ся |
| lawyer | юрішта, юріста |
| leaf | листя |
| to learn | учити/вчити ся, навчити ся |
| left | ліво, лівый, наліво |
| leg | нога; лаба |
| lemon | цітрон |
| letter | письмо |
| library | книгарня |
| to lie down | лячи, лягати |
| to lift | пудняти, пуднимати |
| light | світлый |
| light | легкый, леткый |
| light | світло |
| lip | губа, ворга |
| to listen | слухати, послухати |
| location | місто; локація |
| to lock | заперти, заперати |
| long | довгый |
| loose | волный; бивный |
| to lose | истратити, истрачовати |
| loud | голосный |
| to love | любити |
| low | низкый |
| magazine | журнал; часопис |
| male | чоловічый; мужськый |
| man | чоловік |
| manager | менеджер [мéнеджер, ми́нидж’ер] |
| map | мапа |
| market | базар |
| marriage | жиніня [жи́нін’а] |
| to marry | женити ся, уженити/вженити ся |
| material | матеріал |
| mean | бідный, скудный |
| medicine | медицина |
| to melt | топити ся, розтопити ся |
| metal | метал |
| meter | мийтер |
| milk | молоко |
| million | міліон |
| minute | минута |
| to mix ‘ to stir | мішати, замішати; колотити, поколотити |
| money | пінязі, гроші |
| month | місяць |
| moon | місяць |
| morning | рано |
| mother | матірь, мамка |
| mountain | гора |
| mouse | мыш |
| mouth | рот; пысок |
| movie | кіно |
| music | гудьба, музика |
| name | имня, мено |
| narrow | узкый |
| nature | природа |
| neck | шия |
| needle | игла |
| neighbor | сосіда |
| network | сіть |
| new | новый |
| newspaper | ґазета |
| nice | файный |
| night | нуч (нӱч) {ночи р.в.} |
| nose | нус (нӱс) {носа р.в.} |
| note | замітка |
| nuclear | ядро |
| number | число; нумер |
| ocean | океан |
| office | офіс; канцеларія |
| oil | олай/влай |
| old | старый |
| to open | удкрыти/выдкрыти, удкрывати/выдкрывати |
| orange (color) | оранжовый |
| orange (food) | норонч |
| outside | вон, вонка |
| page | сторінка |
| pain | буль (бӱль) {боли р.в.} |
| pants | ногавиці [ногавіц’і, нагавіц’і] |
| paper | папірь |
| parent | родич |
| park (location) | парк |
| to pass by | пруйти (прӱйти), проходити |
| patient | пацієнт |
| pattern | мінта |
| to pay | платити |
| peace | мир |
| pen | перо |
| pencil | церуза |
| person | особа |
| photography | фотька |
| piece | дараб |
| pig | свиня |
| pink | ружовый |
| plane | літак |
| plant | рослина |
| plastic | пластик |
| plate | танірь, таніря |
| to play | бавити |
| player | бавляч |
| жеб | |
| poison | отрова/утрова/втрова |
| police | поліція |
| poor | бідный; сиґінь |
| to pray | молити ся |
| president | президент |
| price | ціна |
| priest | сященик; пуп (пӱп) {попа р.в.} |
| prison | темниця; тюрма |
| program | проґрама |
| to pull | тягнути, тягати |
| to push | тручати, друляти |
| quarter | читвирть; ферталь |
| quite | тихый |
| race | раса |
| race | перегоны |
| radio | радіо |
| rain | дождь [дошт’, дошч’] {дождя [дожд’а, дождж’а] р.в.} |
| red | червеный, черленый [челленый] |
| religion | реліґія |
| reporter | репортер |
| restaurant | ресторан |
| rice | рішкаша |
| rich | богатый |
| right | правый |
| ring | перстинь [перстін’] |
| river | ріка |
| roof | стріха |
| room | комната; хыжа |
| root | корінь |
| to run | бічи, бігати |
| sad | смутный; зажуреный |
| salt | суль (сӱль) {соли р.в.} |
| sand | пісок |
| school | школа, ошкола |
| science | наука |
| screen | екран |
| sea | море |
| season | сезон |
| secretary | секретарь |
| to see | видіти [від’іти] |
| seed | насіня |
| to sell | продати, продавати |
| to shake | трясти, дрыґати |
| shallow | друбный (дрӱбный) |
| ship | шіфа |
| shirt | сорочка; кошуля |
| shoes | обув |
| to shoot | стріляти, стрілити |
| short | куртый |
| short | низкый |
| shoulder | рамено |
| sick | бітіжный |
| side | бук (бӱк) {бока р.в.} |
| sign | знак |
| to sign | пудписати |
| silver | стрібро |
| to sing | співати |
| sister | сестра |
| to sit | сідати, сидіти [сід’іти] |
| skin | кожа; шкура |
| skirt | сукня |
| sky | небо |
| to sleep | спати |
| slow | помалый |
| small | малый |
| to smell | пахнути |
| to smile | усмівати/всмівати ся; усміхати/всміхати ся, усміхнути/всміхнути ся |
| snow | сніг |
| soap | мыло |
| soft | мнягкый, мняткый |
| soil | зимля {земли р.в.} |
| soldier | катун |
| son | сын |
| song | пісня, співанка |
| sound | звук |
| soup | поливка |
| source | жерело, джерело |
| space | простур (простӱр) {простора р.в.} |
| to speak | говорити; приказовати; бисідовати; казати |
| spoon | лыжка, ужиця |
| sport | спорт |
| spring | ярь |
| square | квадрат |
| stain | пятно |
| to stand | стати, стояти |
| star | дзвізда |
| stone | камінь |
| to stop | стати, ставати; исперати ся, исперти ся, изоперти ся |
| shop | бовт; склеп |
| straight | простый, просто |
| street | улиця |
| road | путь |
| strong | силный |
| student | студент |
| sugar | цукірь |
| suit | анцуґ |
| summer | літо |
| sun | сонце |
| sweat | знуй (знӱй) {зноя р.в.} |
| to swim | плысти, плавати |
| T-shirt | тріков; майика |
| table | стул (стӱл) {стола р.в.} |
| tall | высокый |
| to taste | кушати, покушати; коштовати, скоштовати [коштовати, кошчовати] |
| tea | чай |
| to teach | учити, навчити |
| teacher | учитиль [учитіл’] |
| tear | слыза |
| technology | технолоґія |
| telephone | телефон |
| television | телевізор |
| to tell | повісти, повідати; розказати |
| temperature | температура |
| theater | театер |
| thick | масный |
| thin | тонкый |
| to think | думати, подумати |
| thousand | ийзирь, тисяча |
| to throw | веричи; метати; шмарити, шмаряти |
| ticket | білет |
| tight | тугый |
| time | час |
| tongue | язык |
| tool | інструмент |
| tooth | зуб |
| top | вирьх |
| to touch | дотыкати; кывати |
| train | цуґ; поїзд; влак |
| train station | штація |
| transportation | транспорт |
| tree | дерево |
| to turn | повернути, повертати |
| ugly | мерзкый; скарідный |
| university | універзітет |
| up | горі |
| valley | долина |
| verb | дієслово |
| victim | жертва |
| voise | голос |
| vowel | голосный |
| waiter | офіціант |
| to wake up | устати/встати, уставати/вставати |
| to walk | гуляти; шпаціровати; шийталовати |
| wall | стіна |
| war | война |
| warm | теплый |
| to wash | мыти, помыти |
| to watch | позерати, побзерати; никати, поникати; здріти |
| water | вода |
| wave | габа |
| we | мы |
| weak | слабый |
| to wear | носити |
| wedding | свальба |
| week | тыждинь [тыждін’, тыжджін’] {тыжня р.в.} |
| weight | вага |
| wet | мокрый |
| white | білый |
| wide | широкый |
| wife | жона |
| to win | выграти/вуграти |
| wind | вітер, вітор |
| window | оболок, облак; вызур (вызӱр) {вызора р.в.} |
| wine | вино |
| wing | крыло |
| woman | жона |
| wood | дерево |
| wool | сирсть {серсти р.в.} |
| to work | робити |
| work | робота |
| world | світ |
| to write | писати, написати |
| yard | плошина |
| year | рук (рӱк) {рока р.в.}; гуд (гӱд) {года р.в.} |
| young | молодый |